Introdución

A crise da monarquía iníciase no reinado de Alfonso XVII, última etapa da Restauración. Ata 1923 mantén o carácter de monarquía parlamentaria herdado da época precedente; desde 1923 ata 1930 desaparece tal sistema ao imporse un réxime de excepción mediante un golpe de estado militar e a dictadura subseguinte.

Entre 1930 e 1931 o réxime entra en crise de xeito definitivo e total, ata rematar coa proclamoción de II República o 14 de abril de 1931.

En Galicia este é o momento do agrarismo e do nacionalismo.

O nacionalismo é un movemento de defensa e exaltación dos valores e dereitos culturais, económicos e políticos dos pobos. O nacionalismo nacerá no seo das Irmandades da Fala.

As Irmandades da Fala son asociacións culturais e políticas que nacen na Coruña en 1916 por iniciativa de Antón Vilar Ponte. O seu obxetivo inmediato é a defensa do idioma galego como punto de partida para a recuperación cultural de Galicia.

A partir de 1920 triunfa a liña de acción culturalista que desde o principio defendera un sector das Irmandades. Neste grupo atopanse Vicente Risco e Otero Pedrayo.

Manuel Murguía

Dentro das tres fases do movemento de afirmación que se coñece como galeguismo (Provincialismo, 1846; Rexionalismo, 1890, e Nacionalismo, 1916) Manuel Murguía ocupa a posicion mais central e relevante polo establecemento das bases teoricas que fundamentan o nacionalidade.

Coa publicacíon do do volumen primeiro da súa Historia de G alicia en 1865, Murguía establece unha nova orientación ideolóxica e politica dentro do proceso de rehabilitación galega. Asi pois, podese decir que aopta unha posicion moi firme e definida diante da concepcion dunha España centralista e dun estado uninacional. Murguía decatase e afirma sempre nas suas concepcions teoricas a idea de Galicia como nacionalidade. Segun o concepto de nación, Galicia podería selo pois conta cunha orixe, unha historia, unha historia, un territorio e unha lingua propia. O ideario nacionalista murguiano logra unha posicion orixinal e propia polo que o seu caracter liberal, interclasista , aberto e democrático

Rosalía de Castro

A publicación de Cantares Gallegos en 1863, supón o inicio do Rexurdimento pleno. Rosalía, cun elevado exercicio lingüistíco e literario prestixia o galego como lingua literaria e reivindica o seu uso. Ademáis temáticamente, a obra acada un evidente carácter sociopolítico, reflictindo as pésimas condicións que estaba soportando a sociedade rural do noso país e reivindicando o galego fronte ao castelán e Galicia fronte a España. Procura, en definitiva, a defensa e redescuberta da nosa propia cultura e identidade, aldraxadas e case anuladas pola ideoloxía centralista estatal.

A pegada de Cantares Gallegos maniféstase tanto na posterior produción literaria, como no mesmo pobo galego que ao se ver reflectido na obra aprende a ter conciencia da súa propia dignidade.

a

introduccion

A literatura galega do século XIX vai paralela a orixa e desenvolvemento do que podemos chamar ideoloxía galeguista.
Coa volta de FernandoVII e a implantación do absolutismo, o control estatal impide a liberdade de expresión. Cando en 1820 FernandoVVI se ve obrigado a aceptar a constitucion, volve a aparecer unha modesta literatura en galego, baixo a forma de dialogo de propaganda , periodisticos e outros escritos de ideoloxia liberal.
A intervención militar estranxeira solicitada polo rei dá fin ao Trienio Liberal.
O segundo perido absolutista, leva a unha politica de feroz represion que fai selenciar a incipiente literatura en galego.
Coa moterte de Fernando VIIcomeza un novo periodo constitucional :a época de Isabel II, que leva ao poder os liberais .
Neste ambiente liberal, no que o Romanticismo potenciaba o interese polos caracteres singulares dos diferentes pobos , nace o galeguismo , que se manifesta . Politicamente parcipando no L evantamentode Solis(1846) para conseguir un poder autonomico para Galicia. O intento saldouse co fracaso e a posterior represion de moitos implicados. Polo tanto a segunda xeración galeguista na que entra rosalia e murguiaentre outros , pasaran a contar a súa atencion nos aspectos culturais , levando a cabo o Rexurdimento literario do galego e iniciando a defensa do idioma , que é utilizado como vehiculo de reivindicación e como causa reivimdicada o mesmo tempo

Vicente Risco Vicente Martínez Risco é o ideólogo e impulsor da Xeración Nós. O Grupo Nós está formado por un reducido círculo de intelectuais que chegaron ao galeguismo, xa na madurez. Convertidos ao nacionalismo galego , pasaron a representar os papeis protagonistas da vida cultural e mesmo política de Galicia durante a década dos vinte e os primeiros anos dos trinta. Foron defensores da tradición e do enxebre, fronte a modernidade que supostamente representaba a burguesía urbana castelanizador, farán do celtismo e do catolicismo os fundamentos étnicos e relixiosos sobre os que apoiaron o discurso ideolóxico que será a base do primeiro nacionalismo galego xustificado pola existencia dun territorio propio e dunha cultura e unha lingua diferenciada. Conscientes do escaso desenvolvemento da narrativa galega, sobre todo en relación coa poesía, centrarán os seus esforzos creativos en aumentar e modernizar o acervo prosístico. En 1920 publica Teoria do nacionalismo galego, que o converte no líder e teórico do galeguismo ata a II República, e funda con Castelao e Losada Diéguez e Arturo Noguerol a revista Nós, da que será director da sesión de Etnografía a Folalore, o cal lle permitirá publicar diversos traballos sobre estes temas. Proclamada a segunda República, funda xunto Otero Pedrayo o Partido Nacionalista Republicán, polo cal se presentarán ás eleccións de 1931 non obtendo a acta de deputado.

Castelao

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, a diferencia de Otero Pedrayo ou Risco, nace no seo dunha humilde familia mariñeira. Logo dunha estadia de catro anos na Pampa arxentina, a onde emigrara o seu pai, volve a Galicia con súa nai e os seus irmáns, cursa o bacharelato por libre e matricúlase no ano 1903 na facultade de mediciña da Universidade de Santiago de Compostela.

Marcha a Madrid e, de volta a Rianxo, exerce dous anos como médico. Durante estes anos participa no movemento agrarista de Acción Gallega, conducido por Basilio Álvarez, colabora en xornais e revistas como El Barbero Municipal, Mi Tierra, La Voz de Galicia etc. , e realiza varias exposicións coas que acada gran prestixio como artista gráfico.

En 1916 trasládase a Pontevedra, onde establece o seu fogar e ingresa no galeguismo logo de entrar en contacto coas Irmandades da Fala, tomando parte desde 1918 nas súas actividades e vinculándose ao grupo intelectual de Ourense, nos que estaba Risco, Pedrayo Losada Diéguez entre outros. Nos seguintes anos o seu labor cultural vai en aumento: continúa realizando exposicións, comeza a traballar na revista Nós como editor gráfico e artístico desde a súa fundación en 1920 e entra a formar parte do Seminario de Estudos Galegos en 1923.

Entre 1922 e 1926 Castelao colabora como caricaturista e narrador no xornal Galicia publicando alí parte do que serían as súas obras Cousas, Cousas da vida e Retrincos.

Do mesmo xeito, e rematada a ditadura de Primo de Rivera, a súa actividade política verase incrementada ao participar en abril dese ano como representante de Pontevedra na IV Asamblea Nacionalista Galega, na cal se acorde promover a creación do que había de ser ao ano seguinte o Partido Galeguista. Proclamando a II República, preséntase as elecións e sae elexido deputado, sen embargo, en 1934 chega a derita ó poder ( CEDA); Castelao perde o seu escano e vai desterrado a Badaxoz.

En 1936 volve a ser elexido polo Partido Galeguista, integrado agora na Fronte Popular, e participa afervoradamente na defensa do Estatuto de Autonomía. Comeza a Guerra Civil e logo a derrota dos seus, establécese en Bos Aires para continuar, ate a súa morte en 1950, coa reconstrución do movemento galeguista no exilio. En 1984 os seus restos son trasladados ao Panteón de Galegos Ilustres de San Domingo de Bonaval ( Santiago de Compostela).

Os carrilanos No século XX trala nova lei de ferrocarril xorde un problema a hora de comunicar Galicia có resto da Península. Este proxecto durou case medio século, e foi prometido polos gobernos monárquicos, republicanos e a dictadura. Na apertura Zamora_A Coruña, coa que quedaría definitivamente aberta a comunicación do ferrocarril de Galicia con Castela, traballaron milleiros de carrilanos. Estes traballadores pasaron por dificultades técnicas na perforación de túneles, as numerosas folgas durante a II República, traxedias provocados polos tiros de pólvora, as miles de persoas que foron victimas da silicose(enfermidade do pulmón),a Guerra Civil, etc.Estas trabas no traballo fixeron grandes estragos como o aumento do número de viuvas e orfos, pobos desabitados e destrozados , ven porque a xente ía en busca dunha vida mellor ou porque moitos foron arrasados pola dinamita.